Lewati ke isi

Prasasti Mangulihi

prasasti-mangulihi

Prasasti Mangulihi dituliskan pada sebuah batu pada kedua sisinya. Oleh Damais dan Wicaksono, isi dari prasasti ini dibagi menjadi tiga bagian yang kemudian diidentifikasikan sebagai Mangulihi A, B dan C.

  • Prasasti Mangulihi A berisi tentang penetapan sima oleh Sang Wka...? di Mangulihi pada tahun 786 Śaka (864 M) yang disaksikan oleh beberapa orang pendeta dan 2 (dua) orang pejabat yang bertugas sebagai pembicara dan penulis prasasti. Teks ini berada di bagian depan, dilanjutkan empat baris bagian belakang.

  • Prasasti Mangulihi B berisi tentang pemindahan tanah sima atas sebuah bangunan suci, yaitu Dharma Pitamaha dari sebuah desa ke desa yang lain pada tahun 792 Śaka (870 M). Saksi yang diundang dalam pemindahan sima adalah beberapa orang pendeta dari desa.

  • Prasasti Mangulihi C berada di baris ke-16 di bawah Mangulihi B, tetapi hanya terbaca swasti. Angka tahunnya tidak terbaca.

Dari gaya penulisan aksara, kemungkinan besar penulis (citralekha) ketiga prasasti ini adalah orang yang sama. Istilah "Mangulihi" bisa berarti nama tempat atau jabatan.

Kondisi prasasti ini terbelah menjadi empat bagian dan berhasil disusun kembali. Kini prasasti ini dipajang di Museum Kailasa.

Data Artefak

Nomor: SK Gubernur No 100.3.3.1/16 tahun 2026
Jenis: Prasasti
Tahun: 864 M / 786 Śaka, 870 M / 792 Śaka
Aksara: Kawi
Bahasa: Jawa Kuna
Lokasi: Kecamatan Batur, Kabupaten Banjarnegara, Jawa Tengah
Sekarang: Museum Kailasa Dieng

Inskripsi

# Kawi (Rekonstruksi) Alih Aksara
Bagian Depan
Mangulihi A
1 … …
2 … …
3 … …
4 … …
5 … 𑽗𑽘𑽖𑼗𑼿𑼡𑽂𑼬𑼪𑼴 … 𑼪𑼷𑼒𑼺𑼰𑽂𑼥𑼦𑼒𑽂𑼰𑼲𑼬𑼶𑼫𑼁𑼦𑼾𑼴𑼥𑽂𑼱𑼾𑼴 … 786 caitramā … mī kṛṣnapakṣa hariyaƞ pon so
6 𑼪𑼮𑼴𑼬𑼡𑼡𑽂𑼒𑼴𑼭 … 𑼱𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁 … mawāra tatkāla … saƞ hyaƞ …
7 … 𑼪𑼒𑼨𑼿𑼲𑼥𑼶 … 𑼥𑼶 … 𑼲𑼶𑼱𑼁𑼮𑽂𑼒 … 𑼲𑼶 … makabaihan i … ni … i saƞ wka … i
8 𑼪𑼖𑼸𑼭𑼶𑼲𑼶𑼲𑼶𑼱 … mangulihi i sa …
9 … 𑼲𑽂𑼫𑼁 … … hyaƞ …
10 … …
11 … 𑼲𑽂𑼫𑼁 … … hyaƞ …
12 … …
13 … 𑼲𑼶𑼁 … 𑼲𑼶𑼁𑼣𑼸𑼮𑼸𑼂 … … iƞ … iƞ duwur …
14 … …
15 … …
16 𑼲𑼶 … 𑼲𑼶𑼒𑽁 … 𑼔𑼮𑼿 … hi … hik … gawai …
17 𑼲𑼶𑼥𑼶𑼭𑼲 … 𑼬𑼴𑼔 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸 … i nilaha … rāga … daƞ hyaƞ guru …
18 𑼥𑽂𑼱𑼮𑼶 … 𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼲𑼶 … 𑼣𑼥𑽂𑼤𑼶 … n sawi … bhagawanta … i … dandhi …
19 𑼬𑼫 … raya …
20 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼲𑼮𑼁 … 𑼔𑼸𑼲𑼥𑽂𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼤𑼶𑼬𑼸𑼲𑼥𑽁 … … daƞ hyaƞ hawaƞ … guhan daƞ hyaƞ guru dhiruan …
21 𑼲𑼶 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼦𑼮𑼁 … 𑼲 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸 … 𑼨𑼶𑼲𑼡𑼸 … i … daƞ hyaƞ guru pawaƞ … ha … daƞ hyaƞ guru … bihatu …
22 … …
23 … …
24 … …
Bagian Belakang
1 𑼦𑼸 … 𑼬𑼸𑼙𑼂𑼱𑼸𑼥𑼸𑼱𑼁𑼮𑼾𑼴𑼣𑼥𑽂𑼤𑼦 … pu … rujar sunu saƞ wodandha pa …
2 𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼪𑼭𑼶𑼥𑽂𑼡𑼶𑼓𑼶𑼦𑼱𑼒𑽂𑼦𑼱𑼒𑽁 … hatur i malintikhi pasak pasak …
3 … 𑼥𑼶𑼬 … 𑼮𑽂𑼫𑼦𑼶𑼬𑼒𑽂𑼪𑼴𑽑𑼲𑼶𑼖𑽂𑼡𑼸𑼲𑼥𑽁 … … nira … wya pirak mā 1 iṅ tuhan …
4 … 𑼦𑼶𑼬𑼒𑽂𑼪𑼴 … 𑼲𑼶𑼱𑼁𑼭𑼶𑼓𑼶𑼡 … … pirak mā … i saƞ likhita …
Mangulihi B
5 𑼱𑽂𑼮𑼱𑽂𑼡𑼶𑼯𑼒𑼮𑼂𑼰𑼴𑼡𑼷𑼡𑽗𑽙𑽒𑼪𑼴𑼱 … 𑼡𑼶𑼢𑼶 … 𑼒𑼺𑼰𑽂𑼠𑼦𑼒𑽂𑼰 … swasti śakawarṣātīta 792 māsa … tithi … kṛṣṇa[pakṣa] …
6 𑼱𑼮𑼴𑼬 … 𑼡𑼡𑽂𑼒𑼴𑼭𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼱𑼴 … 𑼲𑼥𑼒𑽁 … sa wāra … tatkāla daƞ hyaƞ guru sā … anak …
7 𑼱𑼴𑼮 … 𑼱𑼮𑼔𑼥𑽂𑼤𑼶𑼥𑼶𑼬 … sāwa … sawa gandhi nira …
8 𑼲𑼶𑼫 … 𑼥𑽂𑼡𑼬𑼥𑽂𑼫𑼱𑼡𑼲𑼸𑼥𑽂𑼱𑼡𑼲𑼸𑼥𑽁 … 𑼥𑼶𑼁𑼬𑼴𑼡𑼶𑼁𑼤𑼂𑼪𑽂𑼪𑼦𑼶𑼡𑼴𑼪𑼲𑼿 iya … ntaranya satahun satahun … niƞ rāt iƞ dharmma pitāmaha i
9 … 𑼱𑼶𑼭𑼶𑼲𑽂𑼦𑼶𑼡𑼴𑼪𑼲 … 𑼲𑼸𑼡 … 𑼒𑼶𑼲𑼴𑼩𑼶𑼡 … 𑼡𑼡𑽂𑼬 … silih pitāmaha … huta … ki ābhita … tatra
10 𑼱𑼴𑼒𑽂𑼰𑼶𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼦𑼥𑼶𑼬𑼶𑼨𑼥𑽂𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼪𑼭𑼫𑼸𑼩 sākṣi hatur i paniriban bhagawanta … hatur i malayu bha-
11 𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡𑼯𑼶𑼮𑼥𑼴𑼬𑼴𑼫𑼥𑼪 … 𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡𑼱𑼣𑼴𑼯𑼶𑼮𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼪𑼸𑼓 gawanta śiwanārāyana ma … bhagawanta sadāśiwa hatur i mukha
12 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼡𑼶𑼬𑼸𑼲𑼥𑽁 … 𑼦𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼭𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁 … 𑼲𑼮𑼁𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼩𑼸 daƞ hyaƞ guru tiruan … pa bhagawanta … la daƞ hyaƞ … hawaƞ daƞ hyaƞ guru bhu-
13 𑼥𑽁 … 𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼤𑼂𑼪𑽂𑼪 … 𑼲𑽂𑼫𑼁 … 𑼮𑼸𑼂… 𑼥𑽂𑼡𑼶𑼲𑼥𑽂𑼱𑼁𑼲𑼣𑽂𑼫𑼥𑽁 n … bhagawanta … dharmma … hyaƞ … wur … ntihan saƞ hadyan-
14 𑼡𑽁 … 𑼲𑼸𑼦𑽂𑼬𑼩𑼴𑼮𑼱𑼨𑽂𑼡𑼶𑼭𑽂𑼦𑼱𑼒𑽂𑼦𑼱𑼒𑽂𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡𑼭𑼴𑼮𑼥𑽂𑼩 t … u prabhāwa (sab-til?) pasak pasak bhagawanta lāwan bha-
15 𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼒𑼶𑼡𑼥𑽂𑼪𑼱𑽂𑼪𑼴𑽖𑼦𑼶𑼬𑼒𑽂𑼪𑼴 … 𑼭𑼶𑼓𑼶𑼡𑼣𑼦𑼸𑼥𑽂𑼡𑼦𑽂𑼬 … gawanta … kitan mas mā 6 pirak mā … likhita dapunta pra …
Mangulihi C
16 𑼱𑽂𑼮𑼱𑽂𑼡𑼶 … swasti …

(Depan) …
…
…
…
… 𑽗𑽘𑽖𑼗𑼿𑼡𑽂𑼬𑼪𑼴 … 𑼪𑼷𑼒𑼺𑼰𑽂𑼥𑼦𑼒𑽂𑼰𑼲𑼬𑼶𑼫𑼁𑼦𑼾𑼴𑼥𑽂𑼱𑼾𑼴
𑼪𑼮𑼴𑼬𑼡𑼡𑽂𑼒𑼴𑼭 … 𑼱𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁 …
… 𑼪𑼒𑼨𑼿𑼲𑼥𑼶 … 𑼥𑼶 … 𑼲𑼶𑼱𑼁𑼮𑽂𑼒 … 𑼲𑼶
𑼪𑼖𑼸𑼭𑼶𑼲𑼶𑼲𑼶𑼱 …
… 𑼲𑽂𑼫𑼁 …
…
… 𑼲𑽂𑼫𑼁 …
…
… 𑼲𑼶𑼁 … 𑼲𑼶𑼁𑼣𑼸𑼮𑼸𑼂 …
…
…
𑼲𑼶 … 𑼲𑼶𑼒𑽁 … 𑼔𑼮𑼿 …
𑼲𑼶𑼥𑼶𑼭𑼲 … 𑼬𑼴𑼔 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸 …
𑼥𑽂𑼱𑼮𑼶 … 𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼲𑼶 … 𑼣𑼥𑽂𑼤𑼶 …
𑼬𑼫 …
… 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼲𑼮𑼁 … 𑼔𑼸𑼲𑼥𑽂𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼤𑼶𑼬𑼸𑼲𑼥𑽁 …
𑼲𑼶 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼦𑼮𑼁 … 𑼲 … 𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸 … 𑼨𑼶𑼲𑼡𑼸 …
…
…
…

(Belakang) 𑼦𑼸 … 𑼬𑼸𑼙𑼂𑼱𑼸𑼥𑼸𑼱𑼁𑼮𑼾𑼴𑼣𑼥𑽂𑼤𑼦 …
𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼪𑼭𑼶𑼥𑽂𑼡𑼶𑼓𑼶𑼦𑼱𑼒𑽂𑼦𑼱𑼒𑽁 …
… 𑼥𑼶𑼬 … 𑼮𑽂𑼫𑼦𑼶𑼬𑼒𑽂𑼪𑼴𑽑𑼲𑼶𑼖𑽂𑼡𑼸𑼲𑼥𑽁 …
… 𑼦𑼶𑼬𑼒𑽂𑼪𑼴 … 𑼲𑼶𑼱𑼁𑼭𑼶𑼓𑼶𑼡 …
𑼱𑽂𑼮𑼱𑽂𑼡𑼶𑼯𑼒𑼮𑼂𑼰𑼴𑼡𑼷𑼡𑽗𑽙𑽒𑼪𑼴𑼱 … 𑼡𑼶𑼢𑼶 … 𑼒𑼺𑼰𑽂𑼠𑼦𑼒𑽂𑼰 …
𑼱𑼮𑼴𑼬 … 𑼡𑼡𑽂𑼒𑼴𑼭𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼱𑼴 … 𑼲𑼥𑼒𑽁 …
𑼱𑼴𑼮 … 𑼱𑼮𑼔𑼥𑽂𑼤𑼶𑼥𑼶𑼬 …
𑼲𑼶𑼫 … 𑼥𑽂𑼡𑼬𑼥𑽂𑼫𑼱𑼡𑼲𑼸𑼥𑽂𑼱𑼡𑼲𑼸𑼥𑽁 … 𑼥𑼶𑼁𑼬𑼴𑼡𑼶𑼁𑼤𑼂𑼪𑽂𑼪𑼦𑼶𑼡𑼴𑼪𑼲𑼿
… 𑼱𑼶𑼭𑼶𑼲𑽂𑼦𑼶𑼡𑼴𑼪𑼲 … 𑼲𑼸𑼡 … 𑼒𑼶𑼲𑼴𑼩𑼶𑼡 … 𑼡𑼡𑽂𑼬
𑼱𑼴𑼒𑽂𑼰𑼶𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼦𑼥𑼶𑼬𑼶𑼨𑼥𑽂𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼪𑼭𑼫𑼸𑼩
𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡𑼯𑼶𑼮𑼥𑼴𑼬𑼴𑼫𑼥𑼪 … 𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡𑼱𑼣𑼴𑼯𑼶𑼮𑼲𑼡𑼸𑼬𑼶𑼪𑼸𑼓
𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼡𑼶𑼬𑼸𑼲𑼥𑽁 … 𑼦𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼭𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁 … 𑼲𑼮𑼁𑼣𑼁𑼲𑽂𑼫𑼁𑼔𑼸𑼬𑼸𑼩𑼸
𑼥𑽁 … 𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼤𑼂𑼪𑽂𑼪 … 𑼲𑽂𑼫𑼁 … 𑼮𑼸𑼂… 𑼥𑽂𑼡𑼶𑼲𑼥𑽂𑼱𑼁𑼲𑼣𑽂𑼫𑼥𑽁
𑼡𑽁 … 𑼲𑼸𑼦𑽂𑼬𑼩𑼴𑼮𑼱𑼨𑽂𑼡𑼶𑼭𑽂𑼦𑼱𑼒𑽂𑼦𑼱𑼒𑽂𑼩𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡𑼭𑼴𑼮𑼥𑽂𑼩
𑼔𑼮𑼥𑽂𑼡 … 𑼒𑼶𑼡𑼥𑽂𑼪𑼱𑽂𑼪𑼴𑽖𑼦𑼶𑼬𑼒𑽂𑼪𑼴 … 𑼭𑼶𑼓𑼶𑼡𑼣𑼦𑼸𑼥𑽂𑼡𑼦𑽂𑼬 …
𑼱𑽂𑼮𑼱𑽂𑼡𑼶 …

Terjemahan Bebas

Mangulihi A

[Swasti!] Pada tahun 786 [Śaka], bulan Caitra, … paruh bulan gelap (kṛṣnapakṣa), hari Hariyang-Pon-Senin, ketika … Sang Hyang … semuanya di … oleh sang wka…? Di Mangulihi di [Sa…] … Hyang … Hyang … di atas? … hi? … hik? … membuat … di Nilaha … warna … Dang Hyang Guru … n sawi? … Bhagawanta … i … dandhi? … besar … Dang Hyang Hawang … guhan? Dang Hyang Guru dhiruan? … di … Dang Hyang Pawang … ha? … Dang Hyang Guru … bihatu? … pu … pembicara anak laki-laki Sang Wodandha … mengatakan di Malintikhi untuk persembahan … nya? … wya? perak 1 masa di depan penguasa … perak … masa … sang penulis prasasti ….

Mangulihi B

Swasti! Pada tahun 792 Śaka, bulan Asuji tanggal 11 paruh bulan gelap (kṛṣṇapakṣa), hari … Selasa, ketika Dang Hyang Guru … anak … bedanya setahun … dari dunia ini di bangunan suci leluhur di … menjadi bangunan suci untuk leluhur di … huta? … ki? tidak takut … tatra?. Saksi mata mengatakan Raja di Pangiribwan … mengatakan Raja di Melayu, Siwawisnu ma? Raja di Sadasiwa mengatakan di muka Dang Hyang Guru di antara pejabat kerajaan … pa? raja … la? … Dang Hyang … suami Dang Hyang Guru Bhu? n? raja … rumah … Hyang … wur? … ntihan? Sang Hadyan … u? kekuatan yang luar biasa sab-til? persembahan raja bersama dengan raja … kitan? emas 6 masa, perak 6 masa. Penulis Dapunta Pra? …

Mangulihi C

Swasti! …

Galeri


Referensi:

  • Keputusan Gubernur Jawa Tengah nomor 100.3.3.1/16 tahun 2026 tentang Penetapan Benda Cagar Budaya Prasasti Mangulihi sebagai Benda Cagar Budaya Peringkat Provinsi. Tautan.